پته دوزی كرمان

پته دوزیدر فرهنگ معین پَت را چنین تعریف کرده اند: پشم نرمی که از بن موی بز بروید.

پته دوزی یکی از انواع زیبای رودوزی ایرانی است که تمام زمینه و گاهی قسمت اعظم زمینه با نخ های کرکی الوان یا ابریشمی و یا پشمی دوخته می شود. این هنر مخصوص استان کرمان بوده و قسمت اعظم تولیدات پته در کرمان ، سیرجان و رفسنجان دوخته می شود.
تاریخ نویسان شکوفایی هنر پته را از زمان صفویه دانسته اند. قدیمی ترین پته موجود که دارای تاریخ بوده مربوط به دوره 1280 ه.ق می باشد که 355 سانتی متر طول و 210 سانتی متر عرض و حاصل کار 16 نفر زن در طول 2 سال به طور مداوم می باشد.این پته از ظریف ترین و پرکارترین پته های موجود می باشد.

پارچه زیرساخت پته که عریض نامیده می شود به رنگهای مختلفی از جمله: سفید، قرمز، زرد، سبز تیره، سورمه ای، مشکی ،نارنجی، عنابی و قهوه ای یافت می شود که معمول ترین آنان سفید و قرمز می باشد.

مواد اولیه دوخت (ریس) یا نخ پته در رنگ های متنوع عنابی، قرمز، مشکی، سورمه ای، سبز روشن، سبز تیره، زرد، نارنجی، آبی تیره، فیروزه ای، آبی آسمانی، سبز ماشی، لاکی و سفید(بنفش و صورتی به مقدار بسیار کم) یافت شده که عموما بر حسب نوع نقش، ضخامت یا نازک نخ بطور متوسط حدود 375 تا 400 گرم در هر متر مربع مورد نیاز می باشد. یکی از مزیت های مهم این هنر عدم نیاز به لوازم زیاد می باشدکه تنها وسیله مورد نیاز سوزن، انگشت دانه و قیچی می باشد.

طراحی و دوخت پته:

طراحی پته یا انتقال طرح روی پته را گرته زدن می گویند این عمل توسط گرته زنان بدین صورت انجام می پذیرد که طرح را روی کاغذ کالک ترسیم نموده روی پارچه عریض قرار می دهیم، سپس خطوط طرح را با سوزن سوراخ کرده و روی آن پودر گچ یا خاک زغال بر اساس رنگ پارچه می ریزند و بعد از آن با قلم یا مرکب نقاط مشخص شده را پررنگ می کنند.
پس از طراحی ، انتخاب نخ و زنگ مطرح است . رنگهای روشن ظرف سال های اخیر به پته دوزی راه یافته و رنگهای اصیل اغلب تیره است. از آنجا كه طرحهای پته نه شلوغ است و نه هندسی رنگهای روشن چندان جاذبه یی به محصول نمیدهد و تیره بودن رنگها ارتباط نقوش را منطقی ترو قابل قبول تر میسازد.
 پس از انتخاب و تهیه ی نخ ، پته دوز ابتدا جای خطوط اصلی را سوزن میزند. این مرحله بدلیل آنكه نقوش به طور خطی دوخته میشود . به مرحله «‌ساق دوزی » معروف است . سپس داخل نقوش و متن با اسلوب خاصی سوزن دوزی و پر میشود. كه این قسمت را اصطلاحاً « آب دوزی » یا «‌متن دوزی » میگویند. مرحله ی سوم كه یكی از مهمترین مراحل پته دوزی میباشد مرحله « برگ دوزی » و « سایه زدن » با نخ پیرامون گل ها و نقشها است .
برگ دوزی معمولاً در اطراف حاشیه و بصورت زیگزاك انجام میشود و آنرا(پتك دوزی )‌ نیز مینامند.( پتك در زبان محلی به معنی جوانه است ). پس از اتمام دوخت پته را شسته و با كمك دستگاه مخصوصی بنام نورد اطو زده و آماده ی فروش میكنند.

طرح ها و طراحان بنام پته:

از طرح های بنام پته می توان به بته شاخ گوزنی، بته ترمه، بته قلمکار، هشته بته، بته لچک ترنج، بته جقه دوقلو ، بته جقه مادر و فرزند، قهر و آشتی، بازوبندی، درختی و ... نام برد.پیچک ترنج، شمسه، افشان، چهار بته حاشیه دار نیز از نقوش پته اند.

از طراحان بنام پته می توان به محسن خان نقاش سده سیزدهم ه.ق، حسن بن محسن خان نقاش متوفی 1319 ه.ش، شیخ رمضان میسر جانی متوفی 1322 ه.ش، احمد علی خان و کربلایی اکبر نام برد.

انواع پته از لحاظ کاربری:

زیر لیوانی، کوسن، جانماز، سجاده، رومیزی گرد، مربع و بیضی کوچک، متوسط، بزرگ، جلد قرآن و کتب متبرکه، مفرش، پشتی، بقچه، سوزنی، پرده ای، روبالشی و روپوش قوری، قندان و سماور